Etkin ve Güvenli Aşı Uygulamaları

1

Genel İlkeler

Bağışıklama, çocuk sağlığı hizmetinin en yüksek etkiye sahip koruyucu uygulamasıdır. Her hekim temasında çocuğun aşı durumu gözden geçirilmeli; eksik doz saptandığında fırsat kaçırılmadan aynı vizitte tamamlanmalıdır.

Aşı öncesi kısa anamnez alınır: önceki aşılara verilen reaksiyonlar, akut hastalık varlığı, alerji öyküsü, immünsüpresif tedavi, son 11 ay içinde kan ürünü uygulaması ve gebelik durumu sorgulanır.
Aşı serisine ara verilmişse seriye baştan başlanmaz; kalan dozlar minimum aralıklara uyularak tamamlanır.
Minimum yaş ve minimum aralıklardan 4 günden fazla erken uygulanan dozlar geçersiz sayılır ve tekrarlanır.
İnaktif aşılar birbirleriyle ve canlı aşılarla aralık gözetmeksizin uygulanabilir. Aynı gün yapılmayan iki farklı parenteral canlı aşı arasında en az 4 hafta bırakılır.
Her doz için ayrı, steril, tek kullanımlık enjektör ve iğne kullanılır; farklı aşılar aynı enjektörde karıştırılmaz.

Rutin aşılar için T.C. Sağlık Bakanlığı Ulusal Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi geçerlidir. Bu rehber, rutin dışı aşı uygulamalarında hekime yol gösterir.

2

Aşı Uygulama Teknikleri

Uygulama yolu ve bölge seçimi, aşının immünojenitesini ve lokal yan etki sıklığını doğrudan etkiler. Yaşa uygun bölge ve iğne boyu aşağıdaki tabloya göre seçilir.

Tablo 1. Yaşa göre enjeksiyon bölgesi ve iğne seçimi

Yaş grubu	IM bölge	İğne boyu	Açı
Yenidoğan – 1 ay	Vastus lateralis	16 mm (5/8″)	90°
1 – 12 ay	Vastus lateralis	25 mm (1″)	90°
1 – 3 yaş	Vastus lateralis veya deltoid	25 mm	90°
3 – 18 yaş	Deltoid	25 – 32 mm	90°
Subkutan (KKK, suçiçeği)	Uyluk ön-dış yüz / triseps üzeri	16 mm	45°

Aynı gün birden çok enjeksiyon gerekiyorsa farklı ekstremiteler tercih edilir; aynı ekstremitede zorunluysa bölgeler arasında en az 2,5 cm bırakılır.
IM uygulamada aspirasyon önerilmez; ilgili bölgelerde büyük damar veya sinir bulunmaz.
Ağrıyı azaltmak için: emzirme veya sükroz (küçük bebeklerde), dik/kucakta pozisyon, en ağrılı aşının en sona bırakılması, hızlı enjeksiyon.

3

Güvenlik ve Yan Etkiler

Aşı sonrası istenmeyen etkilerin büyük çoğunluğu hafif, lokal ve kendiliğinden düzelen niteliktedir. Aile önceden bilgilendirildiğinde gereksiz başvuru ve aşı tereddüdü belirgin biçimde azalır.

Sık · beklenen

Enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık, şişlik; 38–38,5 °C ateş; huzursuzluk, iştahsızlık. Genellikle 24–48 saatte geriler.

Seyrek · izlem gerektirir

Yüksek ateş, febril konvülziyon, hipotonik-hiporesponsif atak, uzamış ağlama, geniş lokal reaksiyon.

Çok nadir · acil

Anafilaksi (~1/1.000.000 doz). Aşı yapılan her birimde adrenalin ve resüsitasyon seti hazır bulundurulmalıdır.

Aşı sonrası çocuk en az 15–20 dakika gözlem altında tutulmalıdır. Senkop özellikle adölesanlarda sıktır; uygulama oturur veya yatar pozisyonda yapılmalıdır.

4

Kontrendikasyonlar

Kesin kontrendikasyon

Aşının bir önceki dozuna veya bileşenlerinden birine karşı gelişmiş anafilaksi.
Ağır immün yetmezlik durumlarında canlı aşılar (KKK, suçiçeği, rotavirüs, BCG, OPA).
Rotavirüs aşısı için: intussusepsiyon öyküsü, düzeltilmemiş gastrointestinal malformasyon, SCID.
Gebelikte canlı viral aşılar.

Dikkat (precaution)

Orta–ağır akut hastalık: iyileşinceye kadar ertelenir.
Son 11 ay içinde kan ürünü / IVIG uygulaması: KKK ve suçiçeği için ürüne göre bekleme süresi uygulanır.
Önceki dozdan sonraki 6 hafta içinde Guillain-Barré sendromu öyküsü.

Yanlış kontrendikasyonlar — aşı ertelenmemelidir

Hafif ateşsiz ÜSYE · antibiyotik kullanımı · hastalığın nekahat dönemi · prematürite · emzirme · ailede advers olay öyküsü · penisilin veya spesifik olmayan alerji · stabil nörolojik hastalık · lokal steroid veya düşük doz sistemik steroid kullanımı.

5

Özel Durumlar

Aşağıdaki gruplarda aşılama şeması, standart takvimden ayrılır. Her biri için ayrıntılı rehber Özel Durumlarda Aşılama bölümünde yer alır.

Prematüre bebekler → İmmün yetmezlik → Nakil alıcıları → Kronik hastalıklar → Adölesan → Aşısız / eksik aşılı çocuk →

6

Sık Sorulan Sorular

Aşı serisine ara verildiğinde baştan başlanmalı mı?

Hayır. Aradaki süre ne kadar uzun olursa olsun seriye baştan başlanmaz. Kalan dozlar, dozlar arası minimum aralıklara uyularak tamamlanır.

Ateşli bir çocuğa aşı yapılabilir mi?

Hafif ateşli üst solunum yolu enfeksiyonu aşıyı geciktirmez. Orta–ağır akut hastalıkta ise iyileşme beklenir; böylece hastalık bulguları ile aşı reaksiyonu karışmaz.

Aynı gün kaç aşı birlikte uygulanabilir?

Sayı sınırı yoktur. Endike olan tüm aşılar aynı vizitte, farklı enjeksiyon bölgelerinden uygulanabilir. Eş zamanlı uygulama immünojeniteyi azaltmaz ve yan etki sıklığını anlamlı biçimde artırmaz.

Profilaktik antipiretik verilmeli mi?

Rutin profilaktik antipiretik önerilmez; antikor yanıtını azaltabileceğine dair veriler bulunmaktadır. Ateş veya ağrı geliştiğinde tedavi amaçlı kullanılır.

Soğuk zincir kısa süreli kırıldığında aşı kullanılabilir mi?

Aşı +2 / +8 °C dışında kalmışsa karantinaya alınır, "kullanmayınız" etiketiyle işaretlenir ve üretici ile il sağlık müdürlüğüne danışılmadan uygulanmaz. Donmuş adjuvanlı aşılar her koşulda imha edilir.

Kaynaklar

Sosyal Pediatri Derneği Bağışıklama Çalışma Grubu. Sağlıklı Çocuklarda Rutin Dışı Aşıların Uygulanmasına İlişkin Öneriler. 19 Mayıs 2025.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi ve Ulusal Çocukluk Dönemi Aşı Takvimi.
Dünya Sağlık Örgütü. Immunization in Practice: A Practical Guide for Health Staff.
Sosyal Pediatri Derneği. Delphi Çalışması Raporu, 22 Ocak 2026.